Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ 1998 сенеси 15-апрельде къабул олунгъан «Къырым Мухтар Джумхуриетинде девлет, рус ве дигер миллий тиллер ишлетильмесининъ теминлеви акъкъында» 1505-1 санлы Къарарынынъ эда этильмеси кетишаты акъкъында Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ илим ве тасиль боюнджа Даимий комиссиясынынъ реиси Жилин А.А. берген малюматны динълеген ве оны музакере эткен сонъ, Къырым Мухтар Джумхуриетининъ Юкъары Радасы мезкюр Къарарнынъ къабул олунувы джумхуриетте тиллернинъ ишлетильмеси динамикасына мусбет тесир эткенини къайд эте.
Кечкен 8 йыл ичинде джемаат яшайышынынъ эр бир саасында фааль ишлетильген девлет тилининъ мевамы баягъы пекинди. Украин тилинде тасиль алув мектеплери ве сыныфларынынъ микъдары артты, Симферополь шеэринде «Украин мектеп-гимназиясы» окъув-тербиелев комплекси къурулды, къырымтатар тилинде тасиль алув сыныфларынынъ микъдары арта бере.
Бунынънен берабер Къырым Мухтар Джумхуриетининъ Юкъары Радасы базы девлет, хусусан меркезий табийлиги олгъан органларда чалышкъан хадимлери рус тилини ана тили ерине корьген джумхуриет эалиси чокълугъынынъ акъ-укъукъларынынъ мунтазам суретте ве ич бир акъланмагъан тарздаки бозулувына кетирген Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ 1998 сенеси 15-апрельде къабул олунгъан «Къырым Мухтар Джумхуриетинде девлет, рус ве дигер миллий тиллер ишлетильмесининъ теминлеви акъкъында» 1505-1 санлы Къарарыны танымагъа истемегенлерини къайд эте.
Бойлеликнен, джумхуриетнинъ миллий ве тиль хусусиетлерини козь огюне алмайып фармакология, нотариат, махкеме, укъукъкъоруйыджы органларынынъ фаалиети ялынъыз девлет тилине кечирильген. Кене ойле вазиет тиджарет, тешвикъат-реклама фаалиети, радио ве телекосьтерювлерде юзь берген. Ерли топонимлернинъ девлет тилине терджимеси эдасыз япыла.
Тасиль ёругъында рус тили ве эдебиятыны огренмеси иле багълы муреккеп вазиет юзь берди. Мектеп программаларына бинаен, рус тилини ана тили киби таныгъан балалар оны четэль тили оларакъ огренелер, рус тили ве эдебиятына айырылгъан окъув саатлери пек къыскъартылдылар. Дерсликлернинъ кейфиети теркъиттен кечмей.
Юкъарыда айтылгъаныны козьде тутаракъ,
Къырым Мухтар Джумхуриетининъ Юкъары Радасы к ъ а р а р б е р е:
1. Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ 1998 сенеси 15-апрельде къабул олунгъан «Къырым Мухтар Джумхуриетинде девлет, рус ве дигер миллий тиллер ишлетильмесининъ теминлеви акъкъында» 1505-1 санлы Къарарынынъ эда этильмеси кетишаты акъкъында Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ илим ве тасиль боюнджа Даимий комиссиясынынъ реиси Жилин А.А. берген малюмат козьде тутулсын.
2. Къырым Мухтар Джумхуриетинде джемиет яшайышынынъ эписи сааларында девлет, рус ве дигер миллий тиллерини къулланмакъ акъларыны къорчаламакъ ве оларнынъ сербест инкишаф эттирмек кефалети акъкъында меселеси боюнджа Украина Президентине, Украина Юкъары Радасына, Украина Назирлер Кабинетине мураджаат этильсин (иляве этиле).
3. Украина Назирлер Кабинетине рус тили ве Украина азлыкълары тиллерининъ инкишаф эттирюв ве къулланув девлет программаларынынъ къабул этмек кереклиги акъкъында мураджаат ёлланылсын (иляве этиле)*.
4. Украина къанунларынынъ лейихалары алгъышлансын:
«Украина Ватандашлар кетишат кодексине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Украинанынъ мемурий махкемеси алып барувы Кодексининъ 15-нджи маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Украинанынъ махкеме къурулышы акъкъында» Украина Къанунынынъ 119-нджы маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Ватандашлыкъ вазиети актларынынъ ресмийлештирюв органлары акъкъында» Украина Къанунынынъ 16-нджы маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Нотариат акъкъында» Украина Къанунынынъ 15-нджи маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Тедавийлев васталары акъкъында» Украина Къанунынынъ 12-нджи маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Сагълыкъны сакълав акъкъында Украина къанунджылыгъынынъ эсаслары» Украина Къанунынынъ 39-нджы маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Эалининъ санитар ве эпидемиологик эйиаллылыгъынынъ теминлеви акъкъында» Украина Къанунынынъ 14, 30-нджы мадделерине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Эалини ве топракъларны техноген ве табиий февкъульаде вазиетлерден муафаза этилюви акъкъында» Украина Къанунынынъ 8-нджи маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Февкъульаде экологик вазиети зонасы акъкъында» Украина Къанунынынъ 6, 10-нджы мадделерине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Февкъульаде вазиетининъ укъукъий режими акъкъында» Украина Къанунынынъ 6, 17, 18-нджи мадделерине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Матлюбатчыларнынъ акълары къорчаланмасы акъкъында» Украина Къанунынынъ 15-нджи маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Эмек муафазасы акъкъында» Украина Къанунынынъ 5, 13-нджи мадделерине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*;
«Тешвикъат-реклама акъкъында» Украина Къанунынынъ 6-нджы маддесине денъишмелер кирсетильмеси акъкъында» (иляве этиле)*.
5. Девлет, рус ве дигер миллий тиллерини сербест инкишафы, къулланувы ве къорчалавы ватандашлар акъ-укъукъларынынъ омюрге кечирмек девлет кефалетлерине къанунджылыкъ теминленмесини бермек макъсадынен Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ даимий комиссиялары Украина къанунларына денъишмелер кирсетильмеси акъкъында къанун лейихаларынынъ азырламасы боюнджа ишини девам этсинлер.
6. Девлет акимиети органлары, Къырым Мухтар Джумхуриетининъ акимиети органлары, Къырым Мухтар Джумхуриетинде мааллий озь-озюни идаре этюв органлары, ишханелер, муэссиселер, тешкилятлар ве ресмий шахыслар Къырым Мухтар Джумхуриетинде джемиет яшайышынынъ эписи сааларында девлет, рус ве дигер миллий тиллерининъ къулланувы ве инкишаф этильмесине ватандашларнынъ акъларыны тайинлеген Къырым Мухтар Джумхуриетинде Украина Анаясасы, Къырым Мухтар Джумхуриети Анаясасы, «Украина ССДж тиллери акъкъында» УССДж Къануны, «Украинада миллий азлыкълар акъкъында» Украина Къануны, 1991 сенеси 10-ноябрьде къабул олунгъан миллетлер акъ-укъукълары Декларациясы низамнамелерининъ шартсыз эда этильмесини теминлесинлер.
7. Къырым Мухтар Джумхуриети Назирлер Шурасы Къырым Мухтар Джумхуриетинде джемиет яшайышынынъ эписи сааларында девлет, рус ве дигер миллий тиллерининъ къулланувы ве инкишаф этильмесине ватандашларнынъ акъларыны омюрге кечирилювини теминлеген Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ 1998 сенеси 15-апрельде къабул олунгъан «Къырым Мухтар Джумхуриетинде девлет, рус ве дигер миллий тиллер ишлетильмесининъ теминлеви акъкъында» 1505-1 санлы Къарарынынъ Къырым Мухтар Джумхуриетинде эда этильмесининъ даимий мониторингини тешкилятландырсын.
Мезкюр пунктнынъ эда этильмеси незарети Къырым Мухтар Джумхуриети Назирлер Шурасынынъ Реисине авале этильсин.
8. Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ 1998 сенеси 15-апрельде къабул олунгъан «Къырым Мухтар Джумхуриетинде девлет, рус ве дигер миллий тиллер ишлетильмесининъ теминлеви акъкъында» 1505-1 санлы Къарарына (Къырым Мухтар Джумхуриетининъ норматив-укъукъий актлар топламы, 1998 с., №5, 270 мад.) ашагъыдаки денъишмелер кирсетильсин:
2-нджи пункт «ватандашнынъ ресмий риджасы иле — къырымтатар тилинде де» сёзлеринен текмилленсин;
8-нджи пункт «арекет этюви» сёзюнден сонъ «инкишафы, къулланувы, къорчалавы» сёзлеринен текмилленсин;
1-нджи сатырбашынынъ 12-нджи пункты янъы тарирде арз этильсин:
«12. Къырым Мухтар Джумхуриетинде махкеме алып барылувы, нотариаль весикъаларнынъ алып барылувы, мемурий укъукъбозуджылыкъ акъкъында ишлерни алып барылувы, адлиевий ярдым берюв тили киби украин я да мунасип ерде алып барув иштиракчисининъ ресмий риджасы иле рус тили олмакъта»;
5, 13, 14 пунктлар чыкъарылсын.
9. Мезкюр Къарарнынъ эда этильмеси незарети Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ укъукъий меселелер, укъукъ тертиби ве февкъульаде вазиетлер боюнджа Даимий комиссиясына, Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ илим ве тасиль боюнджа Даимий комиссиясына, Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ ичтимаий меселелер, сагълыкъны сакълав ве ветеранлар ишлери боюнджа Даимий комиссиясына, Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ тыш икътисадий алякъалар, тиджарет ве тешеббюсчилик боюнджа Даимий комиссиясына авале этильсин.
10. Мезкюр Къарар дердж этильген кунюнден арекетке кире.
| Къырым Мухтар Джумхуриети Юкъары Радасынынъ Реиси | А. ГРИЦЕНКО |
| Симферополь ш., 2006 сенеси, октябрь 18, № 214-5/06 |